على زمانى قمشه اى
111
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
1672 / 1749 م نتايج رصدهاى بتانى از گرفتهاى ماه و خورشيد را براى تعيين شتاب قرنى ماه در مدارش حول زمين كه برابر است با 3 / 10 ثانيه كمان در هر قرن به كار برد . مهمترين و معروفترين اثر بتانى زيج اوست كه به نام زيج صابى خوانده مىشود ، بتانى كه پارهاى از اشتباهات بطلميوس را اصلاح كرده است ، در مقدمه اين زيج مىگويد : كه غلطها و اختلافات موجود در آثار پيشينيان او را بر آن داشته است كه به تأليف اين كتاب بپردازد ، زيرا بطلميوس خود به نسلهاى آينده توصيه كرده است كه بر پايهء رصدهاى تازه ، نظريات و استنباطهاى او را اصلاح و تكميل كنند ، همچنانكه خود او با آثار ابرخس و ديگران همين كار را كرده است . اين زيج كه حاصل رصدهاى مكرّر او و عمدتا مبتنى بر هيئت بطلميوس است و اندك تأثيرى نيز از نجوم هندى پذيرفته ، علاوه بر تأثير در بسط نجوم دوره اسلامى ، در دوران ركود علم در اروپا و نيز پس از نوزايى ( رنسانس ) در تكامل علم نجوم و مثلثات كروى در اروپا تأثير عظيم داشته است . بتانى دو تحرير از اين زيج فراهم كرده كه تحرير دوم را بهتر دانستهاند . نتايج رصدهاى بتانى را ، گوشيار گيلانى در زيج جامع ، و على بن احمد نسوى در زيج فاخر ، و ابو رشيد دانشى در زيج كامل ، و ابن كمّاد در زيج مقتبس به كار بردهاند ، ابو ريحان بيرونى در رساله « تمهيد المستقر فى معنى الممر » ضمن بحث درباره محاسبه نطاقهاى سيارات ، به خلاصهاى كه ابو العباس حوالفعسى از اين زيج تهيه كرده است اشاره مىكند . مسلمة بن احمد مجريطى ( م 398 ) نيز كتابى در اختصار تعديلات كواكب زيج بتانى نوشته است . كندى ( F . S . Kennedy ) خلاصهاى از مطالب اين زيج را فراهم كرده است . اين زيج به كرّات به زبانهاى لاتينى در قرن 12 و 13 م و اسپانيولى در قرن